Kalkrijke bodems: belangrijk voor de wijnbouw ?

De meeste wijnbouw op kalksteen en kalkrijke bodems is te vinden in Europa. Niet alleen in Frankrijk maar ook in Spanje en Duitsland is veel kalksteen aanwezig. Zelfs Portugal, het land van schistgesteente bij uitstek, heeft wijngaarden op kalksteen. Buiten Europa is alleen in Zuid Australië sprake van grotere wijngaardarealen op kalksteen. Er is buiten Europa ook van oudsher minder belangstelling voor de geologie en bodem in vergelijking tot klimaat, irrigatie, vinificatietechnieken en marketing.

Zo is er is volgens Brian Croser (in Prospects for Australian Smaller Fine Wine Producers, 2010) wel degelijk in Zuid Australië wijnbouw op kalksteen maar daar is geen aandacht voor. De wijnmarkt, beter gezegd de wijnindustrie, wordt daar gedomineerd door een aantal grote bedrijven met “merk”wijnen in plaats van “terroir” wijnen. In Chili is er pas recent meer aandacht voor de specifieke geologie en bodems van wijngaarden in nieuwe wijnbouwgebieden. De Chileense bodemkundige Pedro Parra, met een gedegen wijnbouwachtergrond in Frankrijk voert tegenwoordig veel bodemkundig onderzoek uit. Hij is met name geïnteresseerd in kalkrijke rivierafzettingen die geschikt zijn voor wijnbouw.

In de beschrijvingen van wijngebieden en wijnen wordt vaak aangegeven dat de bodems op kalksteen liggen, dat de bodem kalkrijk is of uit kalkrijke klei of mergel bestaat. Het type bodem is niet altijd even helder omschreven, evenmin is niet duidelijk wat onder een kalkrijke bodem wordt verstaan. De meest eenvoudige definitie van een kalkrijke bodem is een bodem met veel kalk of calciumcarbonaat (CaCO3). In de vele (inter)nationale bodemclassificatiesystemen definiëren bodemkundigen kalkrijke bodems als bodems waarbij het bodemmateriaal gaat bruisen bij toevoeging van zoutzuur (HCl) aan het bodemmateriaal.

Dit zoutzuur gaat pas bruisen bij een minimaal gehalte van 2% CaCO3 in het fijnkorrelige bodemmateriaal. Franse bodemkundigen geven in hun definitie tevens aan dat in kalkrijke bodems er een overvloed aan Ca en/of Mg (magnesium) ten opzichte van andere elementen als K (kalium), Na (natrium) en Al (aluminium) gebonden zijn aan de humus (organische stof) en klei in de bodem. Deze kalkrijke bodems hebben in de regel een zuurgraad of pH van rond de 7,5.

Een bodem op kalksteen is vaak een kalkrijke bodem maar dat hoeft niet altijd zo te zijn. Er is niet altijd sprake van een directe relatie tussen de bodem en het onderliggende moedergesteente. Kalksteen kan bedekt zijn met (kalkarm) sediment van elders. Zeker op hellingen vindt er continu een vermenging plaats met sediment afkomstig van hoger gelegen delen van de helling. Ook zal door bodemvormende processen de calcium uit de bodem uitspoelen waardoor de bovengrond kalkarm wordt.

Omgekeerd hoeven niet alle kalkrijke bodems te zijn ontstaan op kalksteen. Kalkarm gesteente kan bedekt zijn geraakt door kalkrijk sediment zoals de kalkrijke riviersedimenten in de Zuidelijke Rhône. Ook ander gesteente als basalt bevat calcium (Ca) dat bij verwering vrij komt in de bodem. Door aanvoer van kalkrijk (grond)water of door jarenlang de wijngaard (te) veel te bekalken kan het kalkgehalte in een bodem ook toenemen. Harde, slecht waterdoorlatende kalkkorsten (caliche) kunnen in droge warme klimaten ontstaan zijn door de verdamping van kalkrijk grondwater. Door (wind) erosie van bovenliggend bodemmateriaal zijn deze kalkkorsten vaak aan het oppervlak komen te liggen.

De stelling”kalk(steen)is belangrijk voor de wijnboer”is correct, vooral voor de wijnboer c.q. de wijnbouw in Europa. Onder de juiste omstandigheden hebben sommige kalksteenafzettingen en kalkrijke bodems goede landbouwbouwkundige eigenschappen. Vooral in gebieden waar irrigatie niet is toegestaan is het vochtregulerend vermogen van het gesteente (porositeit, spleten) en de goede structuur, vocht-en warmtehuishouding van kalkrijke (klei)bodems van groot belang voor een goede wijnbouw en bedrijfsvoering.

Ook is “kalk”steen met vaak herkenbare fossielen vanuit een marketingtechnisch oogpunt nog steeds een goed USP (Unique Selling Point). Zijn kalksteen en kalkrijke bodems belangrijk voor de wijndrinker? Ja. Een groot deel van het eeuwenoude wijngaardareaal in Europa ligt in op kalksteen of kalkrijke bodems. In het Europese klimaat met overwegend natte winters en droge zomers zijn kalksteen en kalkrijke bodems van belang voor een goede en gezonde oogst en daarmee is het van (indirect) belang voor de wijndrinker. Verder staan de vele beweringen over de kwaliteit en specifieke stijl van deze wijnen diep in het collectieve geheugen gegrift en leven in de ervaring (en romantiek) van de wijndrinker.

 Chris van de Meene